Kako se jedno mesto zaista zove u govoru njegovih stanovnika? Ko još pamti stare nazive biljaka, životinja, reka i predela? I šta se događa sa tim rečima kada nestanu ljudi koji su ih čuvali i prenosili generacijama?
U potrazi za odgovorima na ova pitanja, nastavnik Savremene gimnazije Ivan Matejić učestvovao je u četvorodnevnom terenskom istraživanju na Kosovu i Metohiji. Od 3. do 6. septembra 2026. godine, zajedno sa Dejanom Miloradovim, stručnim saradnikom Odeljenja za književnost i jezik Matice srpske, istraživao je orahovačko-hočanski kraj, Prizren i mikroregije Gora, Sirinić i Sredska na obroncima Šar-planine.
Putovanje je povezalo lingvističko, geografsko i kulturno-istorijsko istraživanje sa susretima u školama, razgovorima sa stanovništvom i prikupljanjem dragocene jezičke građe koja polako nestaje iz svakodnevne upotrebe.
Susret sa učenicima i nastavnicima u Jasenoviku
Prvog dana istraživači su posetili Kosovo Pomoravlje i Osnovnu školu „Sveti Sava” u Jasenoviku, u okolini Novog Brda. Učenicima i nastavnicima predstavili su istraživački projekat posvećen toponimu „šaran”, dosadašnja saznanja sa terena, kao i rad Matice srpske i Savremene gimnazije.
Školu pohađa trinaest učenika od prvog do osmog razreda, dok nastavu realizuje oko dvadeset nastavnika. Domaćin posete bila je profesorka srpskog jezika i književnosti Valentina Ristić, koja je istraživače ugostila i tokom njihove prve posete ovom kraju, dve godine ranije.
Učenici su sa velikim interesovanjem slušali priče sa terena, naročito one koje su se odnosile na njihov zavičaj. Razgovor sa nastavnicima otvorio je i važne teme o uslovima rada, dostupnosti nastavnih sredstava i mogućnostima buduće saradnje.
Iskazano je obostrano interesovanje za povezivanje škola kroz razmenu iskustava, donacije u nastavnom materijalu i buduće susrete učenika i nastavnika.
Škole kao čuvari zajednice
Drugog dana istraživanja usledila je poseta Gimnaziji u Orahovcu. I ova škola ima trinaest učenika raspoređenih u četiri razreda i oko dvadeset profesora.
Domaćini su bili profesorka srpskog jezika i književnosti Olivera Radić i direktorka škole Dobrila Vitošević. Razgovor o terenskom radu prerastao je u konstruktivnu razmenu iskustava o obrazovanju, očuvanju zajednice i izazovima sa kojima se nastavnici susreću.
Predstavljeni su rad i dostignuća Matice srpske i Savremene gimnazije, a otvorena je i mogućnost buduće saradnje – od doniranja udžbenika i radnih svezaka do povezivanja učenika i nastavnika dveju škola.
Istraživanje je nastavljeno razgovorima sa stanovnicima srpske mahale u Orahovcu i obilaskom obronaka planine Milanovac, uključujući lokalitet poznat pod nazivom Zmijarnik. Deo nekadašnjeg predela danas je izmenjen eksploatacijom kamena, pa je za istraživanje sačuvana samo manja površina.
Veče je bilo posvećeno Velikoj Hoči, njenim starim kućama, vinicama, crkvama i manastirima. Šetnja kroz selo bila je istovremeno i prilika za razgovor sa meštanima i prikupljanje nove građe.
Od Prizrena do sela na Šar-planini
Treći dan započeo je obilaskom Prizrena i njegovog izuzetnog kulturno-istorijskog nasleđa: Bogorodice Ljeviške, Crkve Svetog Đorđa i Manastira Svetih arhangela.
Prizren predstavlja jedinstven prostor u kojem se susreću srpsko srednjovekovno nasleđe i osmansko-orijentalni uticaji. Razgovori sa lokalnim stanovništvom i sveštenstvom pomogli su istraživačima da bolje razumeju život malobrojne srpske zajednice koja je ostala u ovom gradu.
Put je zatim nastavljen prema Gori, mikroregiji Šar-planine u kojoj žive Goranci. Posećeni su Dragaš, Brod, Zli Potok, Bačka i Kruševo.
Razgovori sa meštanima otkrili su mnoštvo lokalnih izraza i naziva za živi svet. Posebno je zanimljivo što se pojedine reči razlikuju čak i između susednih sela, pokazujući koliko je jezička slika ovog prostora složena i bogata.
Poslednjeg dana istraženi su predeli Sredačke i Sirinićke župe, uključujući Sredsku, Milačić, Štrpce, Gornju i Donju Bitinju i Sušiće.
Upravo je u Sušiću zabeležen važan podsetnik da najstarije reči ne čuvaju nužno samo najstariji stanovnici. Najviše podataka pružio je jedan mladić koji je pažljivo slušao dedine priče o selu, okolini i živom svetu, a zatim ih sačuvao u svom pamćenju.
Reči koje čuvaju čitav jedan svet
Tokom istraživanja prikupljeni su brojni stari nazivi, izrazi i lokalizmi. Tako se u pojedinim krajevima slepi miš naziva ćorbiljbilj, zelembać je poznat kao zelendrak, dok se za sojku, plisku i detlića mogu čuti nazivi crešnar, mrdog’zica i čukalen. Tvor se naziva kokarče.
Posebno su zanimljivi lokalni nazivi mesta i geografskih objekata. Reka Topluga, leva pritoka Prizrenske Bistrice, među stanovništvom se naziva Topluva. Velika Hoča i Orahovac u lokalnom govoru postaju Golema Oća i Raovac, dok se njihovi govori nazivaju oćanski i ravaćki.
Ove reči nisu samo jezičke zanimljivosti. U njima su sačuvani način života, odnos prema prirodi, sećanje na prostor i iskustva brojnih generacija.
Znanje sa terena vraća se u školu
Terensko istraživanje pokazalo je koliko su neposredni razgovori sa ljudima važni za proučavanje jezika, geografije, istorije i kulturnog nasleđa. Podaci koji se ne mogu pronaći u udžbenicima često još postoje u sećanju stanovnika, lokalnim pričama i imenima koja se svakodnevno koriste.
Prikupljena građa predstavlja dragocen doprinos očuvanju jezičkog i istorijsko-geografskog nasleđa, ali i osnovu za nove obrazovne projekte i saradnju Savremene gimnazije sa školama koje su istraživači posetili.
Jer kada sačuvamo jednu staru reč, ne čuvamo samo njen zvuk i značenje – čuvamo deo prostora, pamćenja i života ljudi koji su je vekovima izgovarali.
